برات چیست؟ راهنمای کامل برات و تفاوت برات، چک و سفته
برات یکی از اسناد تجاری مهم در حقوق بازرگانی است که سابقهای طولانی در معاملات داخلی و بینالمللی دارد. اگرچه امروزه چک، انتقال بانکی و ابزارهای دیجیتال بیشتر استفاده میشوند، برات همچنان در قانون تجارت، اعتبار اسنادی، معاملات مدتدار و آزمونهای استخدامی بانک اهمیت دارد.
مهمترین ویژگی برات این است که معمولاً سه شخص در آن حضور دارند: صادرکننده، شخصی که باید وجه را بپردازد و شخصی که وجه به او پرداخت میشود. همین ساختار، برات را از سفته متمایز میکند.
برات چیست؟
برات سندی تجاری است که به موجب آن، صادرکننده از شخص دیگری میخواهد مبلغ معینی را در زمان و مکان مشخص به دارنده یا شخص تعیینشده پرداخت کند.
سه شخص اصلی برات عبارتاند از:
- براتدهنده یا براتکش: شخصی که برات را صادر میکند.
- براتگیر یا محالعلیه: شخصی که از او خواسته میشود وجه برات را بپردازد.
- دارنده یا ذینفع: شخصی که باید مبلغ را دریافت کند.
ممکن است براتدهنده و دارنده اولیه یک نفر باشند، اما نقش حقوقی آنها همچنان قابل تفکیک است.
مثال ساده برای درک برات
فرض کنید شرکت «الف» از شرکت «ب» طلب دارد و همزمان باید مبلغی به شرکت «ج» پرداخت کند. شرکت الف میتواند براتی صادر کند و از شرکت ب بخواهد در تاریخ معین، مبلغ موردنظر را مستقیماً به شرکت ج بپردازد.
در این مثال:
- شرکت الف براتدهنده است.
- شرکت ب براتگیر است.
- شرکت ج دارنده یا ذینفع برات است.
شرکت ب پس از قبول برات، متعهد اصلی پرداخت در سررسید میشود.
مندرجات ضروری برات
براساس ماده ۲۲۳ قانون تجارت، برات علاوه بر امضا یا مهر صادرکننده باید دارای اطلاعات مهمی باشد:
- درج کلمه «برات» روی سند
- تاریخ تنظیم برات
- نام شخصی که باید وجه را پرداخت کند
- مبلغ برات
- تاریخ پرداخت
- محل پرداخت
- نام شخصی که وجه باید به او یا حوالهکرد او پرداخت شود
- مشخصبودن نسخه برات، در صورت صدور چند نسخه
نبودن بعضی از این موارد میتواند باعث شود سند از امتیازهای مخصوص برات تجاری برخوردار نباشد.
مبلغ برات چگونه نوشته میشود؟
مبلغ باید روشن و بدون ابهام درج شود. براساس قانون تجارت، اگر مبلغ با حروف و عدد متفاوت باشد، مبلغ نوشتهشده با حروف معتبر است. اگر مبلغ چند بار با حروف نوشته شده و میان آنها اختلاف وجود داشته باشد، مبلغ کمتر ملاک قرار میگیرد.
برای جلوگیری از اختلاف:
- مبلغ را به عدد و حروف بنویسید.
- واحد پول را دقیق مشخص کنید.
- فضای خالی را ببندید.
- از قلمخوردگی و اصلاح بدون تأیید خودداری کنید.
قبولی برات چیست؟
براتگیر صرفاً بهدلیل درج نامش روی برات، همیشه متعهد اصلی پرداخت محسوب نمیشود. او باید برات را قبول کند. قبولی معمولاً با درج عبارت قبول شد و امضا روی سند انجام میشود.
پس از قبولی، براتگیر متعهد میشود مبلغ را در سررسید پرداخت کند. اگر از قبول برات خودداری کند، «نکول» اتفاق میافتد و دارنده باید اقدامات قانونی متناسب را انجام دهد.
نکول برات یعنی چه؟
نکول یعنی براتگیر از قبول تعهد پرداخت خودداری کند. دارنده میتواند برای اثبات رسمی این موضوع اعتراض یا واخواست نکول تنظیم کند.
نکول با پرداختنشدن در سررسید متفاوت است:
- نکول: براتگیر پیش از سررسید یا هنگام ارائه، برات را قبول نمیکند.
- عدم تأدیه: برات پذیرفته شده، اما مبلغ آن در سررسید پرداخت نمیشود.
سررسید برات چگونه تعیین میشود؟
سررسید ممکن است به شکلهای مختلف تعیین شود:
- به رؤیت یا عندالمطالبه
- به وعده از رؤیت
- به وعده از تاریخ صدور
- در روز معین
هر روش، زمان ارائه و محاسبه سررسید متفاوتی دارد. تاریخ باید بدون ابهام باشد تا دارنده و متعهد بدانند چه زمانی پرداخت لازم است.
ظهرنویسی برات چیست؟
ظهرنویسی یا پشتنویسی ممکن است برای اهداف مختلف انجام شود:
- انتقال مالکیت برات
- اعطای وکالت برای وصول
- ضمانت پرداخت
- ثبت دریافت یا توضیحات تکمیلی
اگر هدف پشتنویسی مشخص نشود، ممکن است درباره ماهیت امضا اختلاف ایجاد شود. بهتر است عباراتی مانند «بابت انتقال»، «بابت ضمانت» یا «جهت وصول» بهصورت روشن نوشته شوند.
ضمانت در برات
شخص ثالث میتواند پرداخت تمام یا بخشی از مبلغ برات را ضمانت کند. برای جلوگیری از ابهام باید مشخص شود ضامن، پرداخت تعهد کدام شخص را تضمین کرده است.
ضامن معمولاً در حدود مسئولیت شخصی که از او ضمانت کرده، مسئول خواهد بود. بنابراین عبارت ضمانت و نام مضمونعنه اهمیت زیادی دارد.
واخواست برات چیست؟
اگر برات در سررسید پرداخت نشود، دارنده برای حفظ بعضی از حقوق تجاری خود باید در مهلت مقرر واخواست عدم تأدیه انجام دهد. واخواست، سند رسمی اعتراض به پرداختنشدن وجه است.
براساس قانون تجارت، اعتراض عدم تأدیه باید در مهلت قانونی انجام شود. تأخیر ممکن است امکان مراجعه تجاری به بعضی مسئولان سند، مانند ظهرنویسان، را محدود کند.
مطالبه برات موضوعی حقوقی و وابسته به جزئیات سند است؛ بنابراین در پرونده واقعی باید از مشاور حقوقی استفاده شود.
تفاوت برات، سفته و چک
| ویژگی | برات | سفته | چک |
|---|---|---|---|
| ساختار اصلی | معمولاً سهجانبه | معمولاً دوجانبه | صادرکننده، بانک و دارنده |
| دستور یا تعهد | دستور پرداخت به شخص دیگر | تعهد مستقیم صادرکننده | دستور پرداخت از حساب بانکی |
| پرداختکننده اصلی | براتگیر پس از قبولی | صادرکننده سفته | بانک از محل موجودی صادرکننده |
| سررسید | میتواند مدتدار یا عندالمطالبه باشد | مدتدار یا عندالمطالبه | اصولاً ابزار پرداخت از حساب |
| نیاز به حساب بانکی | ندارد | ندارد | دارد |
| ثبت در صیاد | ندارد | ندارد | برای چکهای جدید الزامی است |
| اعتراض عدم پرداخت | واخواست | واخواست برای حفظ برخی امتیازها | گواهی عدم پرداخت بانک |
| کاربرد اصلی | تجارت و پرداخت مدتدار | بدهی و ضمانت | پرداخت و معاملات بانکی |
برای بررسی کامل سفته، مقاله سفته چیست و چگونه سفته ضمانتی بنویسیم؟ و برای چک، مقاله راهنمای کامل چک و سامانه صیاد را مطالعه کنید.
تفاوت اصلی برات و سفته
در سفته، صادرکننده میگوید: «من مبلغ را پرداخت میکنم.»
در برات، صادرکننده میگوید: «شخص دیگری مبلغ را به دارنده پرداخت کند.»
به همین دلیل، قبولی براتگیر در برات اهمیت دارد؛ اما در سفته، صادرکننده از زمان امضا متعهد اصلی است.
برات در بانکداری چه کاربردی دارد؟
اصطلاح برات در حوزههای گوناگون دیده میشود:
- بروات تجاری داخلی
- بروات ارزی
- معاملات صادرات و واردات
- وصول اسناد تجاری
- اعتبار اسنادی
- تأمین مالی تجارت
- معاملات مدتدار
برات ارزی و بروات اسنادی ممکن است تابع مقررات بانکی، ارزی و قراردادهای بینالمللی نیز باشند و نباید آنها را کاملاً مشابه برات ساده داخلی دانست.
مزایای برات
- امکان تنظیم پرداخت در زمان آینده
- قابلیت انتقال از طریق ظهرنویسی
- امکان استفاده از ضامن
- ایجاد زنجیره مسئولیت در صورت رعایت مقررات
- مناسببودن برای بعضی معاملات تجاری مدتدار
- قابلیت اثبات بهتر تعهد نسبت به توافق شفاهی
ریسکهای برات
- تکمیل ناقص اطلاعات قانونی
- قبولنکردن برات توسط براتگیر
- پرداختنشدن مبلغ در سررسید
- ازدسترفتن مهلت واخواست
- ظهرنویسی مبهم
- اختلاف درباره مبلغ، تاریخ یا محل پرداخت
- گمشدن سند
- اعتماد به شخصی که توان پرداخت ندارد
مراحل استفاده از برات
- علت صدور و معامله پایه مشخص میشود.
- براتدهنده اطلاعات قانونی را تکمیل میکند.
- سند به براتگیر ارائه میشود.
- براتگیر آن را قبول یا نکول میکند.
- در صورت انتقال، ظهرنویسی انجام میشود.
- دارنده در سررسید سند را برای پرداخت ارائه میکند.
- اگر پرداخت نشود، اقدامات قانونی و واخواست در مهلت مقرر انجام میشود.
نکات برات برای آزمون استخدامی بانک
- برات از اسناد تجاری است.
- براتدهنده، براتگیر و دارنده سه نقش اصلیاند.
- قبولکننده برات متعهد پرداخت در سررسید میشود.
- خودداری از قبول برات «نکول» نام دارد.
- ظهرنویسی میتواند برای انتقال، ضمانت یا وکالت در وصول باشد.
- واخواست، اعتراض رسمی به نکول یا عدم پرداخت است.
- برات برخلاف چک الزاماً بر عهده بانک صادر نمیشود.
- در سفته صادرکننده تعهد مستقیم دارد، ولی برات حاوی دستور پرداخت به دیگری است.
این نکات در درس اصول بانکداری، بانکداری داخلی، حقوق تجارت و بعضی آزمونهای استخدامی بانکها اهمیت دارند. برای آشنایی با سایر مباحث پرتکرار، راهنمای منابع آزمون استخدامی بانکها را ببینید.
پرسشهای متداول
آیا برات همان چک است؟
خیر. چک بر عهده بانک و از محل حساب جاری صادر میشود، اما برات میتواند بر عهده هر شخص واجد شرایط صادر شود.
آیا براتگیر بدون قبول برات مسئول پرداخت است؟
مسئولیت براتگیر معمولاً پس از قبولی تثبیت میشود. مسئولیت سایر اشخاص نیز تابع نحوه صدور، قبولی، ظهرنویسی و رعایت مهلتهای قانونی است.
آیا برات را میتوان به دیگری منتقل کرد؟
بله؛ در صورت وجود شرایط قانونی، انتقال از طریق ظهرنویسی امکانپذیر است.
آیا برات در معاملات امروز کاربرد دارد؟
بله، هرچند استفاده عمومی آن کمتر از چک است. برات در تجارت، امور بانکی، بروات ارزی و مطالب حقوق تجارت همچنان اهمیت دارد.
آیا عدم پرداخت برات جرم است؟
عدم پرداخت برات بهخودیخود مانند برخی موارد چک بلامحل جرم مستقل محسوب نمیشود و معمولاً از مسیر حقوقی پیگیری میشود.
جمعبندی
برات سندی تجاری برای دستور پرداخت مبلغ معین به شخص دیگر است. تنظیم درست مندرجات، قبولی براتگیر، تعیین سررسید، ظهرنویسی روشن و رعایت مهلت واخواست برای حفظ حقوق دارنده اهمیت زیادی دارد.
برای آزمونهای بانکی نیز باید تفاوت اساسی را به خاطر بسپارید: برات دستور پرداخت، سفته تعهد پرداخت و چک دستور پرداخت از محل حساب بانکی است.
دیدگاهتان را بنویسید